Japoński Warszawa

Ustalenie genezy japońskiego teatru lalkowego, a również genezy samych lalek jest bajecznie niełatwe z powodu braku jednoznacznych wiadomości dotyczących tego tematu. Według jednej z teorii ich początków należy szukać pomiędzy form importowanych na archipelag japoński, druga natomiast mówi o formie rodzimej rozwijającej się niezależnie od wpływów z Chin. Na poparcie pierwszej teorii przytacza się tezę, iż termin kugutsu (kukiełka), znaleziony w buddyjskim tekście z VIII wieku, jest taki sam do greckiego wyrazu koukla i tureckiego kukla. Fonetyczne podobieństwo sugeruje, że sztuka lalkarska dotarła do Japonii z Azji Mniejszej przez Chiny, a następnie przez Koreę. Jednak japońscy folkloryści, wskazując na wyrazu kugu, , a oprócz tego kugutsu występujące w dawnych nazwach chramów shintoistycznych, poddają ową teorię krytyce. W Japonii od najdawniejszych czasów lalki wykorzystywane zostały w różnych sztukach widowiskowych lub religijnych. Były to często sznurkowe marionetki albo lalki na kijach operowane przez jedną osobę na przenośnej scenie. W Chinach w X wieku występowały już lalki mechaniczne i choćby wiadomo, że wiele egzemplarzy dotarło do Japonii, nie wzbudziły większego zainteresowania. Początków teatru lalkowego, czyli ningy? j?ruri, trzeba poszukiwać około tysiąca lat temu. Mianowicie w ówczesnej Japonii, wędrowni kuglarze urządzali zaprezentowania lalkowe. Na początku organizowali je na ulicach albo chodzili od mieszkania do lokalu, lecz wkrótce sekta buddyjska j?do zatrudniła ich, żeby przynosili rozgłos świątyniom. Niektórzy z tych lalkarzy używali miniaturowych scen zawieszonych na szyi. Przy pomocy jednej marionetki przedstawiali historię którejś z popularnych świątyń lub bóstwa buddyjskiego. Później zaprezentowania te zostały połączone z recytacją sekky? – kazań buddyjskich. Podobno pod koniec XVI wieku lalki były również używane przez kurtyzany w okolicach Kobe i ?saki, które przy ich pomocy zabawiały osobistych nabywców. Istnieje też podanie o kapłanie sinto zwanym D?kumb? z Nishinomiyi, który w celu uspokojenia morza modlił się do boga Ebisu (patrona rybaków). Niestety, po śmierci D?kumb? morze znów stało się burzliwe. Wówczas mnich Hyakuday? zrobił lalkę przypominającą zmarłego kolegę i naśladując jego głos modlił się skuteczną w tej samej sprawie. Prędko rozeszła się wieść o utalentowanym lalkarzu, dzięki czemu mnich przybył do stolicy w celu wystąpienia w pałacu cesarskim. Pokazanie okazało się sukcesem, co z kolei zaowocowało nowym misją polegającym na pacyfikowaniu bóstw w różnorakich prowincjach państwie W trakcie jednej z wypraw Hyakuday? zmarł we wsi Sanj? na wyspie Awaji, gdzie tubylcy zainteresowali się jego umiejętnościami. Japoński teatr lalkowy w formie obecnej powstał pod koniec XVI wieku w wyniku połączenia trzech odrębnych form artystycznych: narracji j?ruri, sztuki lalkarskiej , a dodatkowo muzyki wykonywanej na samisenie. W połowie XV wieku popularnością cieszyła się historia o księżniczce J?ruri – J?ruri hime monogatari. Dzięki niej gatunek zyskał nazwę ningy? j?ruri używaną wymiennie z obecną nazwą buraku, , a ponadto były wprowadzone zmiany do dotychczasowych typów narracji. Od czasu narodzin teatru szukano również sposobu na udoskonalenie techniki manipulacji , a oprócz tego mechanizmu samych lalek. W znacznym stopniu przyczyniła się do tego konkurencja pośród teatrami Takemotoza i Toyotakeza. Punktem przełomowym jednak okazała się premiera w 1703 r. Sonezaki shinj? (Samobójstwo kochanków z Sonezaki), dramatu obyczajowego autorstwa Chikamatsu Monzaemona (1653-1725). To w tej chwili wówczas animatorzy ukazali się publiczności stając się całkowicie widoczni.9 Wcześniej, zazwyczaj lalki były poruszane ,od dołu” przez jednego animatora, schowanego za przepierzeniem przodu sceny. Istnieją natomiast dowody na to, że przed przełomowym rokiem, czyli 1734 r., kiedy słynny operator i scenarzysta teatru lalkowego Yoshida Bunzabur? (? – 1760) opracował sposób manipulacji lalkami przez trzy mężczyźni i kobiety, tzw. Sanninzukai, zdarzało się, że lalka była animowana w analogiczny metodę. Wydana w erze J?ky? (1664 – 1687) , a oprócz tego w pierwszych latach ery Genroku (1688 – 1703) Yakusha ezukushi (Kolekcja podobizn aktorów) zawiera rycinę Sekky? magoshiroza, gdzie dwie lalki animowane są poprzez dwie lub trzy chłopcy i dziewczęta. Dwuznaczność ilustracji dopuszcza dwie interpretacje podziału obowiązków między operatorami. Interpretacja pierwsza: jedna osoba porusza obydwoma ramionami lalki, do funkcji drugiej należy głowa, trzecia natomiast zajęta jest nogami. Interpretacja druga: jeden z operatorów porusza głową i ramionami, w trakcie gdy drugi utrzymuje ciało lalki w pozycji pionowej. Natomiast podział zleceń ukazany na owej ilustracji różni się od tego, co nazywamy aktualnie sanninzukai. Dodać powinno się, że zademonstrowanie takie odbywające się na blacie od stołu lub planszy do gry w go nazywane jest zashikigeri (salonowa rozrywka). Dopiero notka, wydana z okazji premiery Ashiya D?man ?uchi kagami w 1734 r. (Biały lis z lasu Shinoda) w teatrze Takemotoza, zawiera raport takiego podziału obowiązków między animatorami, jaki dzisiaj spotykamy przy poruszaniu lalką bunraku. Mowa w niej o technice sanningakari, zamiast sanninzukai. Są to dwa różnorodne wyrazu o tym samym znaczeniu.14 Zasadniczym animatorem był przywołany powyżej Yoshida Bunzabur? I. Jednak na bazie tej noty nie można stwierdzić, że owa technologia stała się fundamentem sztuki animowania lalki bunraku, gdyż wręcz po 1734 roku zachowało się kilka ilustracji i opisów, w których lalki cały czas poruszane były przez jedną osobę. Musiało minąć jeszcze czterdzieści lat zanim technologia sanninzukai na dobre zadomowiła się na deskach lalkowego. Waznym źródłem dotyczącym rozwoju techniki sanninzukai, jest treść z ilustracjami pt. T?se shibai katagi (Istota współczesnego teatru) z 1777 roku. Jedna z ilustracji ukazuje sztukę Ranjatai Nitta keizu (Nadzwyczajne kadzidło, czyli genealogia rodu Nitta). Są tam dwa poziomy powierzchni przeznaczonej na zademonstrowanie, każda ograniczona płotkiem zakrywającym dolną połowę ciała animatora. Omozukai jest wyższy od spersonalizowanych pomocników (co sugeruje użycie wysokich drewnianych japońskich sandałów geta), wszyscy ludzie zaś są ubrani na czarno i zakapturzeni. Została tutaj też została ustalona obecna wysokość lalek, wynosząca około 2/3 wysokości człowieka. Aby dowiedzieć się więcej na temat Japonii zapraszamy do szkoły japońskiego w Warszawie.